Kategoria: Bez kategorii

Główne struktury ośrodkowego układu nerwowego.

Pień mózgu, który wykształcił się dawno temu w naszym mózgowiu, czasami nazywany jest “ mózgiem gadzim”. Na tą strukturę składają się: rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie oraz niektóre centralne struktury przodomózgowia. Do jego funkcji należy: 

– przyjmowanie informacji od organizmu i przesyłanie z powrotem, tym sposobem regulując podstawowe procesy życiowe, takie jak praca serca i płuc ( poziom energii w organizmie); 

– kształtowanie poziomu energii obszarów mózgowia znajdujących się powyżej, czyli układu limbicznego oraz obszarów kory mózgowej;

 – bezpośrednie kontrolowanie stanu naszego pobudzenia ( określenie czy jesteśmy głodni czy syci, czy ogarnia nas pożądanie, czy jesteśmy odprężeni po seksie, czy śpimy, czy jesteśmy rozbudzeni), uruchamianie układów motywacyjnych. Gdy odczuwamy silne pragnienie zachowania się w określony sposób, możemy podejrzewać, że nasz pień mózgu skomunikował się z układem limbicznym.

Układ limbiczny, czyli tzw. “ stary mózg ssaków”, do którego zaliczamy: opuszkę węchową, podwzgórze, hipokamp, ciało migdałowate oraz zakręt obręczy. “ Czy to jest dobre, czy to jest złe?”, o to pyta nas zazwyczaj nasz układ limbiczny. Podążamy ku temu, co jest dobre, a oddalamy się od tego, co uważamy za złe. Pomaga nam on tworzyć emocje wywołujące fizyczną reakcję. Ma on duże znaczenie w nawiązywaniu i utrzymaniu związków emocjonalnych. Za sprawą podwzgórza odgrywa rolę regulacyjną. Za pośrednictwem przysadki mózgowej odpowiada za dystrybucję hormonów ( “oś stresu” – podwzgórze, przysadka, nadnercza, wzrost stężenia kortyzolu). Pomaga nam również w tworzeniu pamięci- faktów, doświadczeń oraz emocji, które nadają barwę i fakturę tym doświadczeniom. Ciało migdałowate jest ważnym elementem pamięci niejawnej i odgrywa ono dużą rolę w rozwoju lęku. Tak naprawdę mamy dwa ciała migdałowate. Większa aktywność w prawym jest związana z większym lękiem i lękowymi wspomnieniami, a w lewym wiąże się z mniejszym lękiem i wspomnieniami pozytywnymi. Hipokamp, umiejscowiony głęboko w obu płatach skroniowych, jest związany ściśle z pamięcią jawną i potrzebny do zjednoczenia różnych miejsc w korze nowej. Struktura ta wykrywa nowości, porównuje je z magazynami pamięci. Przy wykryciu różnicy, hipokamp zwiększa wydzielanie dopaminy, żeby ułatwić osiągnięcie korzyści z włączenia nowych informacji. To hipokamp przebraża nasze bieżące przeżycia we wspomnienia.

Kora mózgowa jest zewnętrzną warstwą mózgu. Nazywa się ją “ nowym mózgiem ssaków”, “ korą nową” lub “ korą neopalialną”, w związku z tym, że wiąże się z pojawieniem naczelnych ssaków, a w szczególności człowieka. Tworzy ona schematy pobudzeń, które nie są związane z funkcjonowaniem organizmu i z reakcjami ratunkowymi. Składa się z sześciu warstw neuronów. Dzielimy ją na cztery płaty: potyliczny, ciemieniowy, skroniowy i czołowy. Każdy obszar ma inną funkcję, chociaż żaden nie mógłby nic zdziałać samodzielnie. U ludzi występuje bardziej skomplikowany płat czołowy, który odpowiada za pomysły i koncepcje, tworzy schematy pobudzeń nerwowych, które pozwalają nam myśleć o myśleniu. Możemy dzięki temu łączyć fakty i doświadczenia, a także tworzyć. Tylna część kory mózgowej posiada funkcje percepcyjne, które pozwalają na umieszczenie danego obiektu w mapie organizmu, wtedy organizm odbiera go jako przedłużenie ciała. Dzięki temu możemy precyzyjnie korzystać ze skalpela, grać na instrumentach muzycznych, precyzyjnie parkować samochód. Tuż za naszym czołem rozpościera się kora przedczołowa. Jest to struktura, która wyewoluowała do tego stopnia jedynie u nas. 

Każda struktura naszego mózgowia spełnia określone funkcje, które pozwalają nam sprawnie funkcjonować w zmieniającym się środowisku oraz zmieniających się relacjach pomiędzy nami. Kształtowały się one przez miliony lat, były poddawane próbom, weryfikowane przez naturę, zmieniane. Niektóre struktury prawdopodobnie zanikły jako nieprzystosowawcze. Reasumując: pień mózgu odpowiedzialny jest za nasze cielesne potrzeby i ratowanie życia; układ limbiczny pozwala nam ocenić wartość sytuacji, w której się znaleźliśmy i wywołać odpowiedni do tego stan emocji pozwalający na uruchomienie odpowiedniego zachowania; tylna część kory mózgowej odpowiada za trójwymiarowy obraz świata, a tylny obszar płata czołowego za funkcje motoryczne. Na końcu tej ścieżki znajduje się kora przedczołowa, w której wytwarzają się abstrakcyjne i symboliczne informacje. Tworzymy dzięki tej strukturze obrazy takich koncepcji jak czas, poczucie jaźni oraz osądy etyczne. Poprzez swoje anatomiczne położenie w bezpośredniej bliskości kory mózgowej, układu limbicznego oraz pnia mózgu łączy ona te struktury, pomaga koordynować schematy pobudzeń z tych obszarów. Odgrywa rolę integracyjną.

Zaburzenie funkcjonowania poszczególnych składowych ośrodkowego układu nerwowego, zarówno spowodowane poprzez czynniki czysto genetyczne i/ lub oddziaływania środowiskowe, może być przyczyną zaburzeń funkcji psychicznych. Powstało wiele teorii tłumaczących np. pojawienie się zaburzeń depresyjnych, schizofrenicznych, ale opowiadają one jedynie o jakimś wycinku całego obrazu. Pamiętajmy o tym, że stymulujące i wspierające środowisko może mieć korzystny wpływ na układ nerwowy. Dzieje się tak na wskutek zmian ekspresji genów. 

Na koniec części związanej z modelami zaburzeń psychicznych, chciałbym zaznaczyć, że współczesna nauka stoi na stanowisku, że zaburzenia psychiczne nigdy nie są kwestią wyłącznie psychologiczną, czy też wyłącznie biologiczną. Zawsze są wynikiem interakcji.

Na podstawie Daniel J. Siegel, “Psychowzroczność” Media Rodzina, 2011; John B. Arden “Neuronauka w psychoterapeutycznym procesie zmiany”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017; Martin E.P. Seligman, Elaine F. Walker, David L. Rosenhan,  “ Psychopatologia”, Zysk i S-ka, 2003.

Terapia behawioralna odkrywa jakie elementy i aspekty środowiska powodują uczenie się nieprzystosowawczych zachowań, a terapia zmierza do oduczania się starych i uczenia nowych, lepiej przystosowanych sposobów zachowania. Znamy dwa podstawowe procesy uczenia się: warunkowanie pawłowowskie i warunkowanie sprawcze. Oba typy to podstawa terapii behawioralnych. Terapie pawłowowskie zakładają, że nawyki emocjonalne nabywa się przez związek pomiędzy bodźcem warunkowym a bodźcem bezwarunkowym. Bodziec obojętny początkowo powoduje reakcję warunkową, którą jest nabyta emocja. Warunkowanie sprawcze operuje trzema składnikami: czynnikiem wzmacniającym, reakcją sprawczą, i bodźcem różnicowym. Terapie sprawcze zakładają, że ludzie nabywają nawyki wskutek pozytywnego lub negatywnego wzmacniania oraz karania. Należą do nich selektywne wzmacnianie pozytywne, selektywne karanie i wygaszanie.

Na podstawie: Martin E.P. Seligman, Elaine F. Walker, David L. Rosenhan,  “ Psychopatologia”, Zysk i S-ka, 2003

Terapia poznawcza opiera się na modelu, który zakłada, że nasze emocje i zachowania zależą od sposobu, w jaki je spostrzegamy. Nasze uczucia zależą nie tyle od rzeczywistej sytuacji, ale od sposobu w jaki ją konstruujemy. Zależą one od tego, jak zinterpretujemy daną sytuację i jakie myśli pojawiają się w związku z nią. Sama w sobie sytuacja nie wpływa bezpośrednio na odczuwane emocje, to nasza obróbka mentalna dopiero jest paliwem do ich pojawienia się i nadaje im koloryt. Podczas pracy terapeutycznej ważne jest uchwycenie myśli automatycznych, przekonań kluczowych i pośredniczących. Myśli automatyczne nie są rezultatem rozmyślań czy rozumowania, przychodzą do głowy właśnie automatycznie, są dość szybkie i krótkie. Jasteśmy ich  zazwyczaj nieświadomi, a uświadamiamy sobie jedynie emocje, które się po nich pojawiają. Przyjmujemy je bezkrytycznie za prawdę. Przekonania kluczowe, są tak podstawowe i głębokie, że często nie są artykułowane. Uważamy je za prawdy niepodważalne. Formułują się one od dzieciństwa i dotyczą nas samych, innych ludzi i naszych światów. Powodują, że skupiamy się na informacjach potwierdzających ich prawdziwość, pomijając informacje z nimi sprzeczne i w ten sposób podtrzymujemy przekonania niezgodne z bieżącą sytuacją i dlatego są one nieprzystosowawcze. Przekonania kluczowe wpływają na powstawanie przekonań pośredniczących, w skład których wchodzą, również często nieartykułowane, postawy, zasady i założenia. Te przekonania kształtują nasz ogląd sytuacji, który wpływa na pojawiające się automatyczne myśli, uczucia i zachowania. Kolejny schemat ujmujący to co napisałem powyżej.

PRZEKONANIA KLUCZOWE

“Jestem beznadziejny”

\/

\/

\/

PRZEKONANIA POŚREDNICZĄCE

(zasady, postawy, założenia)

       “Jeśli nie zrozumiem czegoś całkowicie i od razu, to znaczy, że jestem głupi”

\/

\/

\/

SYTUACJA>>>>>> MYŚL AUTOMATYCZNA>>>>>>>>REAKCJE

Czytanie                   “Nigdy tego nie zrozumiem”                     Smutek

                                                                                              Odłożenie książki  

                                                                                              Ucisk w żołądku

Na podstawie “Terapia poznawcza. Podstawy i zagadnienia szczegółowe”, Judith S.Beck; Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005

Nasz umysł ma zdolność do ciągłego kategoryzowania zjawisk, sprawdzania co z czym się łączy, jak działa, a w końcu co można zrobić, żeby było dla nas korzystne. Początkowo przyglądamy się co się dzieje, potem zastanawiamy się jak to się dzieje, układając w umyśle mechanizm, przyczyny, a w końcu znajdujemy rozwiązanie tzn. receptę na wykorzystanie tego dla naszych celów. Jest to nawyk związany z ewolucją, z życiem w środowisku, którego jesteśmy coraz bardziej świadomi, albo nam się tylko tak wydaje. Nasz umysł cały czas pracuje, nasze życie emocjonalne staje się coraz bogatsze, pojawia się coraz więcej relacji społecznych, różniących się nie tylko ilościowo, ale także jakościowo. Siłą rzeczy pojawia się coraz więcej problemów z tym związanych, a my stosujemy podobny mechanizm rozwiązywania problemów jak w stosunku do problemów pojawiających się w otoczeniu, co może być przyczyną kolejnych problemów, ale to już temat na oddzielny wpis.

Takiej obróbce został poddany również obszar życia psychicznego. Obecnie znamy dwa modele tłumaczące zachowanie człowieka: psychologiczny i biologiczny. Każdy  z nich implikuje odpowiedni sposób postępowania, terapii, co ma doprowadzić do wyraźnych korzyści zdrowotnych. Czyli mamy tutaj: co się dzieje?, jak się dzieje? i rozwiązanie. Każdy z modeli jest teoretycznym zredukowaniem mnóstwa elementów do zaledwie paru, ale pozwala wypracować ogólne zasady działania. Zaczniemy od czterech głównych podejść psychologicznych: psychodynamicznego, egzystancjalno- humanistycznego, behawioralnego i poznawczego.

Teorie psychodynamiczne dotyczą przede wszystkim konfliktów, lęku i mechanizmów obronnych. Oparte są na wprowadzonym przez Sigmunda Freuda podziale osobowości na trzy procesy: id, ego, superego. Id związane jest wg niego z zasadą przyjemności i zawiera sferę popędową człowieka, zdominowane jest przez pragnienia seksualne i agresywne. Ego zajmuje się bezpieczeństwem jednostki, pozwala wyrażać jej pragnienia  tylko wtedy, gdy nie powodują one zbyt nieprzyjemnych skutków. Zdominowane jest przez zasadę rzeczywistości. Superego zajmuje się sumieniem i ideałami jednostki. Może zabraniać wyrażania pragnień albo skłaniać do osiągania celów, niezależnie od tego, na co pozwala rzeczywistość. 

Według teorii psychodynamicznych, pierwotne motywy ludzkiego działania leżą we wrodzonych, nieświadomych strukturach osobowości (id). Tworzona w nich energia psychiczna (proces pierwotny) usiłuje przedostać się do ego, celem realizacji (zaspokojenia, gratyfikacji – proces wtórny). Jest tak, ponieważ tylko ego ma możliwość kontaktowania się z otoczeniem i decydowania o jakiejkolwiek zewnętrznej aktywności organizmu. Wrodzone popędy napotykają jednak na drodze do ego cenzurę społeczeństwa, która zatrzymuje niektóre popędy (te, które są niezgodne ze społecznym systemem wartości), inne zaś przepuszcza, po czym doznają one gratyfikacji (jednostka wykonuje określone działania, które zaspokajają potrzebę). Można powiedzieć, że uwewnętrznione zasady postępowania otoczenia tworzą superego. Okazuje się zatem, że osobowość człowieka jest w konflikcie w sposób nieunikniony: nigdy bowiem nie będzie tak, że społeczeństwo (a więc superego) pozwoli na realizację wszystkich popędów z id. Jednocześnie wszystkie odrzucone przez superego treści, nie są unicestwiane, lecz domagają się gratyfikacji (zaspokojenia) z coraz większą siłą (stąd nazwa: dynamika osobowości). Wiele naszych konfliktów rozgrywa się w nieświadomości. Wyparte wspomnienia  żyją, bo nie są poddane racjonalnej kontroli. Wg teorii psychodynamicznej są dominującymi siłami osobowości. Wywołują one odczuwany przez nas lęk, który zazwyczaj jest nieadekwatny do bieżącej sytuacji i może być świadomy bądź nieświadomy. Rodzi się on, kiedy czujemy się bezradni. Skutkiem pojawienia się lęku jest inwestowanie coraz większej ilości energii na trzymanie niedozwolonych motywów na uwięzi i zniwelowanie wywołujących cierpienie emocji. Aby nie dopuścić do dezintegracji osobowości, uruchamiane są mechanizmy obronne takie jak: wyparcie, projekcja, przemieszczenie, zaprzeczenie i sublimacja, które mają za zadanie zmodyfikować nieodpowiednie treści tak, aby cenzura superego mogła je zaakceptować. 

W terapii psychodynamicznej próbuje się uświadomić to, co nieświadome,      zachęcając pacjenta do swobodnego kojarzenia, analizowania snów oraz oporów   i przeniesień dokonujących się pomiędzy nim a terapeutą. Terapia ta ma zmniejszyć natężenie energii psychicznej pożytkowanej na mechanizmy obronne.

Na podstawie: Martin E.P. Seligman, Elaine F. Walker, David L. Rosenhan,  “ Psychopatologia”, Zysk i S-ka, 2003

Można powiedzieć, że psychoterapia egzystencjalna, jest formą psychoterapii psychodynamicznej. Słowo psychodynamiczny zawiera w sobie pojęcie “siły”. Zgodnie z tym modelem zarówno poprzednio omawiane podejście jak i to, o którym teraz staram się napisać, zakładają działanie w człowieku sił, które są ze sobą w konflikcie i, że myśli, uczucia oraz zachowania ( adaptacyjne jak i psychopatologiczne) są wynikiem działania tych sprzecznych sił. Mogą one być świadome i nieświadome. I pojawia się pierwsza różnica. W modelu egzystencjalnym podstawowym konfliktem  nie jest konflikt ze stłumionymi dążeniami popędowymi, instynktowymi ( id), ani ze zinternalizowanym znaczącym dorosłym ( superego), ale konflikt wynikający z konfrontacji jednostki z troskami ostatecznymi: śmiercią, wolnością, izolacją egzystencjalną, brakiem sensu istnienia. Świadome bądź nieświadome lęki pojawiają się w związku z tymi cechami naszego życia, naszej egzystencji w świecie. Podejście egzystencjalne zachowuje freudowską strukturę, ale zmienia jej treść.

Formuła:

POPĘD  >>> LĘK  >>> MECHANIZM OBRONNY,

jest zastąpione przez

ŚWIADOMOŚĆ OSTATECZNEJ TROSKI >>> LĘK >>> MECHANIZM OBRONNY.

Z tymi formułami wiąże się założenie, że: lęk napędza psychopatologię,  że po to by człowiek radził sobie z lękiem rozwijają się działania psychiczne  ( zarówno świadome jak i nieświadome), te działania ( właśnie mechanizmy obronne) składają się na psychopatologię, dając może poczucie bezpieczeństwa, ale nieuchronnie ograniczając rozwój. Najważniejsza różnica między tymi podejściami polega na tym, że to pierwsze zaczyna się od “popędu”, podczas, gdy drugie od świadomości i strachu. Można rozważyć hipotezę, że terapeuta dysponuje większym wpływem na to się dzieje w terapii, gdy postrzega człowieka jako istotę zalęknioną i cierpiącą niż jako napędzaną popędami.

Inna ważna różnica dotyczy tzw.:”głębi”. Psychodynamika freudowska opiera się na pojęciu rozwoju, a termin fundamentalny, pierwotny, znaczy to samo co pierwszy. Dynamika egzystencjalna nie wiąże się z modelem rozwojowym. Tu fundamentalny wcale nie oznacza pierwszy, a odkrywanie głębi nie oznacza odkrywania przeszłości, ale odsuwanie trosk codziennych i namysł nad własną sytuacją. Oznacza myślenie o tym, że jestem, a nie o tym jak stałem się, tym kim jestem. Przeszłość jest ważna, ale tyle o ile stanowi część aktualnej egzystencji i wpływa na sposób radzenia sobie człowieka z troskami ostatecznymi. Najważniejszy obszar eksploracji terapeutycznej to przyszłość-która-się-staje-teraźniejszością.

Na podstawie: Irvin D. Yalom “ Psychoterapia egzystencjalna” Instytut Psychologii Zdrowia, Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa 2008

Zaburzenia psychiczne to zaburzenia czynności psychicznych, które wiążą się ze zniekształceniem w obrębie postrzegania, regulacji emocji lub obecnością zachowań związanych z dysfunkcją psychologiczną, biologiczną albo rozwojową, będącą podstawą psychicznego funkcjonowania. Związane są ze znacznym cierpieniem lub niepełnosprawnością w sferach społecznych, zawodowych bądź innych, równie ważnych. Zaburzenie psychiczne nie jest oczekiwaną lub akceptowaną kulturowo odpowiedzią na czynnik stresowy czy stratę, taką jak choćby śmierć bliskiej osoby. Zachowania nieakceptowane społecznie ( przykładowo, związane z polityką, religią, seksualnością) i konflikty, które rodzą się między osobą i społeczeństwem, nie są zaburzeniami psychicznymi, chyba, że wynikają z dysfunkcji danej osoby, jak to zostało przedstawione powyżej ( wg definicji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego).

Zaburzenia psychiczne można podzielić tradycyjnie na zaburzenia psychotyczne, czyli psychozy, tzn. stany chorobowe, w których występują urojenia, omamy, zaburzenia świadomości, duże zaburzenia emocji i nastroju łączące się z zaburzeniami myślenia i aktywności złożonej, oraz zaburzenia niepsychotyczne obejmujące: nerwice i in. zaburzenia typu nerwicowego (np.reakcje adaptacyjne), część zaburzeń psychosomatycznych, upośledzenie umysłowe, większość zespołów organicznych, zaburzenia osobowości, uzależnienia od alkoholu i in. substancji, niektóre dewiacje seksualne. Podział ten nie jest ścisły, w przebiegu bowiem niektórych zaburzeń niepsychotycznych, np. zespołów organicznych lub uzależnień, mogą pojawić się objawy psychotyczne (np. zaburzenia świadomości). Włączanie niektórych zaburzeń osobowości i dewiacji seksualnych do grupy zaburzeń psychicznych jest sporne, część z nich jest w istocie wariantem normy. ( wg “Leksykonu Psychiatrii” Pużyński S, red. Leksykon psychiatrii. Warszawa: PZWL; 1993).

Przydatny jest też podział na zaburzenia psychiczne z ilościowymi zmianami chorobowymi, gdzie mamy do czynienia z występującymi powszechnie w populacji ludzkiej stanami emocjonalnymi takimi jak smutek, przygnębienie, lęk, niepokój, ale występującymi z nieadekwatnym do sytuacji nasileniem i czasem trwania ( np.: epizod depresji, zaburzenia lękowe uogólnione) oraz zaburzenia psychiczne z jakościowymi zmianami chorobowymi, gdzie mamy do czynienia z objawami, które nie są doświadczane na co dzień przez większość ludzi ( urojenia, halucynacje), a powodują zmiany w zakresie myślenia, postrzegania, uczuć, napędu psychoruchowego, a w końcu mogą prowadzić do znacznych zaburzeń zachowania. W potocznym rozumieniu te drugie określane są mianem choroby psychicznej, choć klasyfikacje odchodzą od takiego nazewnictwa na rzecz właśnie sformułowania ogólnego zaburzenia psychiczne. Mamy czasami do czynienia z sytuacją, że początkowe zaburzenia o charakterze ilościowym no.: epizod depresji może osiągnąć tak duże nasilenie, że mogą pojawić jakościowe zaburzenia ( urojenia depresyjne w epizodzie depresji ciężkiej).

Jeżeli konieczna jest teleporada, proszę o wcześniejszy kontakt z moją rejestracją. Dwa dni wcześniej do każdej zapisanej w kalendarzu osoby jest wysyłany sms potwierdzający wizytę.

Work in progress….