Główne struktury ośrodkowego układu nerwowego.
Pień mózgu, który wykształcił się dawno temu w naszym mózgowiu, czasami nazywany jest “ mózgiem gadzim”. Na tą strukturę składają się: rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie oraz niektóre centralne struktury przodomózgowia. Do jego funkcji należy:
– przyjmowanie informacji od organizmu i przesyłanie z powrotem, tym sposobem regulując podstawowe procesy życiowe, takie jak praca serca i płuc ( poziom energii w organizmie);
– kształtowanie poziomu energii obszarów mózgowia znajdujących się powyżej, czyli układu limbicznego oraz obszarów kory mózgowej;
– bezpośrednie kontrolowanie stanu naszego pobudzenia ( określenie czy jesteśmy głodni czy syci, czy ogarnia nas pożądanie, czy jesteśmy odprężeni po seksie, czy śpimy, czy jesteśmy rozbudzeni), uruchamianie układów motywacyjnych. Gdy odczuwamy silne pragnienie zachowania się w określony sposób, możemy podejrzewać, że nasz pień mózgu skomunikował się z układem limbicznym.
Układ limbiczny, czyli tzw. “ stary mózg ssaków”, do którego zaliczamy: opuszkę węchową, podwzgórze, hipokamp, ciało migdałowate oraz zakręt obręczy. “ Czy to jest dobre, czy to jest złe?”, o to pyta nas zazwyczaj nasz układ limbiczny. Podążamy ku temu, co jest dobre, a oddalamy się od tego, co uważamy za złe. Pomaga nam on tworzyć emocje wywołujące fizyczną reakcję. Ma on duże znaczenie w nawiązywaniu i utrzymaniu związków emocjonalnych. Za sprawą podwzgórza odgrywa rolę regulacyjną. Za pośrednictwem przysadki mózgowej odpowiada za dystrybucję hormonów ( “oś stresu” – podwzgórze, przysadka, nadnercza, wzrost stężenia kortyzolu). Pomaga nam również w tworzeniu pamięci- faktów, doświadczeń oraz emocji, które nadają barwę i fakturę tym doświadczeniom. Ciało migdałowate jest ważnym elementem pamięci niejawnej i odgrywa ono dużą rolę w rozwoju lęku. Tak naprawdę mamy dwa ciała migdałowate. Większa aktywność w prawym jest związana z większym lękiem i lękowymi wspomnieniami, a w lewym wiąże się z mniejszym lękiem i wspomnieniami pozytywnymi. Hipokamp, umiejscowiony głęboko w obu płatach skroniowych, jest związany ściśle z pamięcią jawną i potrzebny do zjednoczenia różnych miejsc w korze nowej. Struktura ta wykrywa nowości, porównuje je z magazynami pamięci. Przy wykryciu różnicy, hipokamp zwiększa wydzielanie dopaminy, żeby ułatwić osiągnięcie korzyści z włączenia nowych informacji. To hipokamp przebraża nasze bieżące przeżycia we wspomnienia.
Kora mózgowa jest zewnętrzną warstwą mózgu. Nazywa się ją “ nowym mózgiem ssaków”, “ korą nową” lub “ korą neopalialną”, w związku z tym, że wiąże się z pojawieniem naczelnych ssaków, a w szczególności człowieka. Tworzy ona schematy pobudzeń, które nie są związane z funkcjonowaniem organizmu i z reakcjami ratunkowymi. Składa się z sześciu warstw neuronów. Dzielimy ją na cztery płaty: potyliczny, ciemieniowy, skroniowy i czołowy. Każdy obszar ma inną funkcję, chociaż żaden nie mógłby nic zdziałać samodzielnie. U ludzi występuje bardziej skomplikowany płat czołowy, który odpowiada za pomysły i koncepcje, tworzy schematy pobudzeń nerwowych, które pozwalają nam myśleć o myśleniu. Możemy dzięki temu łączyć fakty i doświadczenia, a także tworzyć. Tylna część kory mózgowej posiada funkcje percepcyjne, które pozwalają na umieszczenie danego obiektu w mapie organizmu, wtedy organizm odbiera go jako przedłużenie ciała. Dzięki temu możemy precyzyjnie korzystać ze skalpela, grać na instrumentach muzycznych, precyzyjnie parkować samochód. Tuż za naszym czołem rozpościera się kora przedczołowa. Jest to struktura, która wyewoluowała do tego stopnia jedynie u nas.
Każda struktura naszego mózgowia spełnia określone funkcje, które pozwalają nam sprawnie funkcjonować w zmieniającym się środowisku oraz zmieniających się relacjach pomiędzy nami. Kształtowały się one przez miliony lat, były poddawane próbom, weryfikowane przez naturę, zmieniane. Niektóre struktury prawdopodobnie zanikły jako nieprzystosowawcze. Reasumując: pień mózgu odpowiedzialny jest za nasze cielesne potrzeby i ratowanie życia; układ limbiczny pozwala nam ocenić wartość sytuacji, w której się znaleźliśmy i wywołać odpowiedni do tego stan emocji pozwalający na uruchomienie odpowiedniego zachowania; tylna część kory mózgowej odpowiada za trójwymiarowy obraz świata, a tylny obszar płata czołowego za funkcje motoryczne. Na końcu tej ścieżki znajduje się kora przedczołowa, w której wytwarzają się abstrakcyjne i symboliczne informacje. Tworzymy dzięki tej strukturze obrazy takich koncepcji jak czas, poczucie jaźni oraz osądy etyczne. Poprzez swoje anatomiczne położenie w bezpośredniej bliskości kory mózgowej, układu limbicznego oraz pnia mózgu łączy ona te struktury, pomaga koordynować schematy pobudzeń z tych obszarów. Odgrywa rolę integracyjną.
Zaburzenie funkcjonowania poszczególnych składowych ośrodkowego układu nerwowego, zarówno spowodowane poprzez czynniki czysto genetyczne i/ lub oddziaływania środowiskowe, może być przyczyną zaburzeń funkcji psychicznych. Powstało wiele teorii tłumaczących np. pojawienie się zaburzeń depresyjnych, schizofrenicznych, ale opowiadają one jedynie o jakimś wycinku całego obrazu. Pamiętajmy o tym, że stymulujące i wspierające środowisko może mieć korzystny wpływ na układ nerwowy. Dzieje się tak na wskutek zmian ekspresji genów.
Na koniec części związanej z modelami zaburzeń psychicznych, chciałbym zaznaczyć, że współczesna nauka stoi na stanowisku, że zaburzenia psychiczne nigdy nie są kwestią wyłącznie psychologiczną, czy też wyłącznie biologiczną. Zawsze są wynikiem interakcji.
Na podstawie Daniel J. Siegel, “Psychowzroczność” Media Rodzina, 2011; John B. Arden “Neuronauka w psychoterapeutycznym procesie zmiany”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017; Martin E.P. Seligman, Elaine F. Walker, David L. Rosenhan, “ Psychopatologia”, Zysk i S-ka, 2003.